I Enver Hoxha sitt rike i 2018

Historie

Folket i Albania stammar frå illyrarane. llyria er fjellanda aust for Adriaterhavet,  og her budde illyrarane  i oldtida.  Illyrarane kriga både innbyrdes og mot naboane, og dreiv som sjørøvarar langs kysten. Men l løpet av dei par siste hundreåra f. Kr. la romarane under seg mesteparten av dette området.

Då Romarriket vart delt i ein austleg og ein vestleg del i år 395 vart landområdet som omfattar Albania administrert av Austromarriket, men Albania var delt slik at dei som levde i dei nordlege områda sokna til romersk-katolsk tru, medan i midtre og sørlege delen av dagens Albania sokna til gresk-ortodoks tru.

Då Romarriket braut saman og dei store folkevandringane dominerte Europa, forsvann illyrarane etter kvart som eit eige folk, og folkegrupper som bulgararar, serbarar, kroatar og bosniarar dominerte området.

Men delvis på grunn av geografien utvikla albanarane sin eigen identitet og sitt eige språk. Albania vart eit isolert område der jordeigarfamiliar styrte over store private eigedomar. Det utvikla seg fleire mindre fyrstedøme i dei fruktbare elvedalane og ute ved kysten.

Det sørlige Albania vart utsett for ekspansjonen frå  Det osmanske riket frå slutten av 1300-talet. Den osmanske ekspansjonen på Balkan stoppa opp under albansk motstand leia av Georg Kastriota Skanderbeg som fekk samla nokre av fyrstedøme til kamp midt på 1400-talet.  Skanderbeg sine sentrale område  var Kruja og Berat.  Den albanske motstanden forsinka den osmanske invasjonen av Vest-Europa.

Men Albania vart likevel  ein del av Det osmanske riket frå 1385 til 1912. Skanderbeg er framleis nasjonalhelt i Albania. Ein stor open plass i sentrum av Tirana er oppkalla etter Skanderbeg, og her står også ein mektig statue av han sitjande høgt til hest.

Mot slutten av 1800-talet fremja albanarane krav  om auka sjølvstyre, men fekk ikkje gjennomslag før det osmanske gjekk på nederlaget i Balkankrigen i 1912. Då  proklamerte albanske leiarar Albania som ein uavhengig stat, og det vart etablerte ei mellombels regjering. Året etter vart Albania internasjonalt anerkjent. Med mindre justeringar vart grensene for Albania stadfesta i 1921.

I 1928 utropte president Ahmet Zogu seg sjølv til konge, og han styrte fram til den italienske okkupasjonen i 1939.  I 1943 overtok Nazi-Tyskland, men nazistane vart drivne ut av i 1944. Den kommunistiske nasjonale frigjeringsfronten leia av Enver Hoxha etablerte straks eit kommunistisk styre.

Enver Hoxha var fødd i Gjirokastra i 1908. Slektsnamnet Hoxha var eigentleg ein ærestittel, som betydde «læremeister».  Denne vart tildelt Enver Hoxha sine forfedre for innsatsen deira  med å spreia den islamske trua i landet.

Enver Hoxha studerte naturvitskap ved Université de Montpellier i Frankrike, og han  studerte ei tid filosofi ved Sorbonne. Studietida gjorde at han beherska både fransk, italiensk, serbisk, engelsk og russisk. Seinare vart han omtala som «den desidert mest språksterke statsleiaren i Aust-Europa». Då Italia invaderte Albania i 1939, og kongen av Albania vart tvinga til å gå av,  mista Hoxha ei lærarstilling han hadde. Han flytta til Tirana og opna tobakksforretning. Frå Tirana dreiv han ei kommunistisk undergrunnsrørsle. I 1941 etablerte han eit kommunistisk parti i Albania, som i 1948 endra namn til Arbeidets parti. Hoxha vart medlem av sentralkomiteen og redaktør for partiavisa «Folkets røst». 

Han var generalsekretær i Arbeidets parti 1943–1985 og dermed statsleiar i Albania.  Hoxha var leiar for dei albanske partisanane under den italienske og tyske okkupasjonen. Etter krigen etablerte han eit stalinistiskdiktatur som isolerte Albania frå omverda. Albania vart proklamert som den første ateistiske staten i verda i 1967, og eit forbod mot å utøva religion vart grunnlovsfesta i 1976. Under Hoxha sitt styre vart det ulovleg å reisa ut frå landet, og brot på forbodet kunne straffast med  døden.

Hoxha såg med sterk mistru på nabostatane på Balkan og han frykta heile tida invasjon frå Jugoslavia eller Sovjetunionen.  Etter at Italia inngjekk våpenkvile med dei allierte hausten 1943, vart Albania okkupert av Tyskland, som frykta at de allierte kunne bruke Albania som landingsstad for en invasjon på Balkan.

I november 1944 drog tyske styrkar seg ut av Albania, og frigjeringshæren tok makta i landet. I august 1945 vart Den nasjonale frigjeringshæren omdanna til Den demokratiske front, som vart einaste tillatne partiet. Den 11. januar 1946 vart monarkiet formelt avskaffa, og folkerepublikken Albania vart proklamert. Som førstesekretær i kommunistpartiet vart Hoxha statsleiar.

Albania har prøvt å knyta ulike alliansar til ulike tider. Først var det Jugoslavia, og då brotet kom i 1947, var det Sovjetunionen som vart den nære kontakten. Og då Albania braut med Sovjetunionen i 1961, vende Hoxha seg mot Kina.

Hoxha vart inspirert til å gjennomføra kulturrevolusjon også i Albania noko som resulterte i  strenge føringar for folk sin livsstil. Målet var det fullkomne mennesket, – fysisk og intellektuelt. Morgongymnastikk vart obligatorisk, skjegg og langt hår høyrde til det gamle patriarkiske samfunnet, og korte skjørt og bukser med sleng var oppfatta som  vestleg liberalisme.

Regimet til Hoxha tok livet av minst 5 577 mannlige og 450 kvinnelige politiske fangar. I årsrapporten for 1974 skreiv Amnesty International at det var grunn til å tru at Albania hadde det største talet politiske fangar i høve  til folketall i heile Europa. Mange ble forfølgde  av etniske eller religiøse årsaker. Regimet var ansvarleg for opptil 100 000 dødsfall.  Sentralt i den totalitære staten sitt maktapparat stod det hemmelege politiet og deira nettverk av angjevarar. Tortur og vilkårleg fengsling var svært utbredt.

I perioden 1967- 1990 var all religiøs praksis forbode, og dei fleste kyrkjer og moskear som ikkje hadde status som kulturelle monument, vart øydelagde eller gjort om til produksjonslokale. I dag er dei ei klar overvekt av muslimar i Albania.

Albania var lenge eit lukka land, både for innbyggjarane og for andre. I vår vesle krok av verda var det berre dei dei mest dogmetru ml-arane som såg med glans i augo på Albania, særleg på 1960- og 70-talet i den perioden då Albania vende seg mot Kina. Innreise til Albania var strengt regulert, men ein del norske kommunistar fikk besøkja landet i regi av Vennskapssambandet Norge–Albania.  Men AKP(m-l) tok avstand frå Hoxha sin  politikk i 1979, og  Finn Sjue i AKP(m-l) skreiv at Hoxha, og hans likesinna hadde «degenerert til borgerlige herskere».

Då Hoxha døydde i april 1985, vart det erklært sju dagar landesorg.  Valet av Alia som ny partisekretær skjedde så raskt at Hoxha truleg hadde utpeika ham til sin etterfølgjar.

Etter 1992 har Albania søkt mot  vesten. I 1992 tok Albanias demokratiske parti kontroll over landet gjennom demokratiske val. Partiet sette i verk økonomiske og demokratiske reformer, men med på kjøpet fekk dei mykje korrupsjon i mange ledd. I 1995 kom Albania med  i Europarådet, og søkte om medlemskap i NATO. Mange albanarar emigrerte  til vestlige land, spesielt Hellas og Italia. Heile perioden på 1990-talet var svært uroleg mellom anna med politiske drap.  Hausten 1998 vart det ved ei folkerøysting vedteke ei ny  grunnlov, som i   praksis skriven  av utsendingar frå  OSSE.

 

Trass i den vanskelege økonomiske situasjonen og den store arbeidsutvandringa har Albania sin økonomi likevel vakse med rundt 5 prosent i 2007. Den albanske valutaen (lek) har styrka seg frå 143 lek i høve  til amerikanske dollar i 2000 til 92 lek i 2007.  

Om lag kvar sjuande albanar lever i fattigdom.  Og sidan det er vanskeleg å skaffa seg arbeid i Albania, flyttar mange til Hellas og Italia for å få arbeid.  Det internasjonale pengefondet reknar pengar som vert sendt heim frå folk som arbeider i utlandet, til å utgjera 30–40 % BNP i Albania.

Trass i at Albania på papiret vert rekna som demokratisk, har politikarane hatt vanskar med å skapa ein demokratisk tradisjon i landet. Nesten alle val har vore kritisert for fusk. Korrupsjon og organisert kriminalitet er også ei utfordring i landet, trass i at regjeringa prøver å få bukt med problema. Det første valet med fleire parti var så seint som i 1991, og i 1992  vart den første ikkje-kommunistiske regjeringa sett inn. Men utover i 1990-åra var det store økonomiske problem, ikkje minst då eit omfattande pyramidespel braut saman.

Innanrikspolitisk er Albania prega av striden mellom dei to store partia, det sosialistiske partiet og det demokratiske.

Albania har vore medlem av NATO sidan 2009, og er i dag kandidatland i EU der det er venta forhandlingar om medlemskap i 2019.

Statsoverhovudet er presidenten som vert vald av parlamentet for fem år. I september 2013 overtok ei samlingsregjering leia av det sosialistiske partiet makta etter åtte år med ein koalisjon leia av det demokratiske partiet. I april 2017 valde parlamentet Ilir Meta frå partiet Sosialistbevegelsen for integrering  til ny president.

 

Jordbruket er ein viktig næringsveg og nær halvparten av yrkesbefolkninga i Albania er sysselsette i jordbruket. Dei mest fruktbare områda er kystslettene og det store Korçëbassenget. Mais og kveite er dei viktigaste kornslaga, dessutan vert det dyrka frukt, oliven, vindruer, grønsaker og industriplanter som tobakk, sukkerbetar, bomull og oljefrø. Sau og geit dominerer husdyrhaldet.

Under kommunistisk styre før 1991 var økonomien i Albania  styrt etter femårsplanar. Alle produksjonsmidla var eigde av staten. Industrien var statseigd og jordbruket var kollektivisert. Privat næringsliv var totalforbode. Grunnlova sette forbod mot utanlandske investeringar. Turisme var i praksis ikkje-eksisterande før 1992, mellom anna på grunn av svakt utbygd infrastruktur.

Etter bombeangrepa mot Kosovo i 1999, kom eit stort tal flyktningar til Albania. For å hjelpa på situasjonen vart bistanden til Albania frå det internasjonale samfunnet, intensivert. Dette var med på å betra økonomien i Albania.

Albania er rik på mineralressursar og det vert utvunne petroleum, brunkol, kopar, kromitt, krom, jernmalm, nikkelmalm, bauxitt, salt og gips. Landet har også naturgass. Den store kromproduskjonen frå 1980-talet er sterkt redusert, og gruveproduksjonen har gått kraftig tilbake på grunn av forelda teknologi.

Kraftforsyninga er i stor grad basert på vasskraft, der Albania har et stort potensial. Dei fleste kraftverka ligger langs elven Drin. Statkraft byggjer vasskraftverk i Søraust-Albania, og Statoil er medeigar i gassrøyrleidningsprosjektet "Trans-Adriatic Pipeline" som skal gå gjennom sør-Albania. Norske selskap er mellom dei største utanlandske investorane i Albania.

Industrien er i stor grad konsentrert om matvareproduksjon, tekstilindustri og maskinindustri. Dessutan har landet ein del kjemisk industri, som i hovudsak omfattar produksjon av kunstgjødsel og PVC.

Dei viktigaste handelspartnarane er Italia, Hellas, Tyrkia, Tyskland og Kina. Eksporten omfattar tekstilvarer og sko, metall, frukt og grønsaker.

Omlag 20 %  av dei yrkesaktive arbeider i utlandet, og pengesendingar frå desse er ei viktig inntektskjelde.

De nye hovudvegane gjennom landet er relativt gode, men resten av vegnettet er dårleg utbygd med låg vegstandard. Det vart tillate med privatbilisme frå 1991, men syklar og muldyr er framleis viktige framkomstmidlar.

I Albania varer barneskulen i 5 år, ungdomsskolen i 4 år og den vidaregåande skulen i 3 år. Barneskulen og ungdomsskulen er obligatorisk og gratis for born i alderen 6–14 år.  Albansk er undervisningsspråket, mens engelskfransk og russisk er de viktigaste framandspråka. 

Det er tilbod om høgare utdanning ved ei rekkje fagskuler og universitet.  Sidan 2002 har Albania hatt ein stor auke i talet på  i studentar og private universitet

Kjelder: Utanriksdepartementet, Store norske leksikon